NİSAN SAYISI BAYİDE!

ABONE OL SATIN AL

Yeşim Göl Son Demlerinde mi?

Neil Shea

Randy Olson

29.7.2015

Yeşim Göl Son Demlerinde mi?

El Molo kabilesi erkekleri, mızrakları ve sabırları sayesinde Turkana’nın doğu kıyılarında eski yöntemlerle balık avlıyor.

Turkana Gölü, Kenya’nın ücra kuzey kesimindeki kabilelerin yaşam kaynağı. Ve şimdi yeni projeler nedeniyle can damarı tehlikede.

Sıcak bir ilkbahar sabahı. Galte Nyemeto, Turkana Gölü’nün kıyısında durmuş, çevrede timsah olup olmadığına bakıyor. Su sığ. Dolayısıyla burada timsah görme olasılığı düşük. Daasanach kabilesinin şifacısı Nyemeto, yanında bir hastayla gelmiş buraya. Şifa ritüelinin kesintiye uğraması büyük bir uğursuzluk.

Daha büyük ve daha tehlikeli suaygırlarının hemen hepsi uzun yıllar önce avlanarak yok edilmiş. Ama oldukça bol timsah kalmış geriye. Özellikle de burada, Omo Nehri’nin Etiyopya’dan Kenya’ya döküldüğü deltanın aşağı kesiminde. Buralarda, bazen akıntıyı izleyerek güneye gelen nehir timsahlarının, göl kıyısında yumurtadan çıkanlara oranla daha saldırgan ve kurnaz olduğu söyleniyor. Ancak kabile, soylarına bakmaksızın tümünü kötülüğün cisim bulmuş hali olarak kabul ediyor. Bunun anlamı şu: Nyemeto yaban hayatını kollarken bir yandan da günün manevi eğilimini ölçüyor aslında.

Kahverengi suyun durgun yüzü, bir flamingo kanadının yüzeyde yarattığı şıpırtı ya da sudan dışarı sıçrayan bir balığın telaşıyla bozuluyor. Batı tarafından, dıştan takma bir motorun uzak mırıltısı duyuluyor. Burada timsah yok. Hatta ne inek var ne de deve. Nyemeto durumdan memnun. Hastası Setiel Guokol’u suya sokup oturtuyor, yıkanmasını söylüyor. Guokol yüzüne su çarpıp sırtını ıslatıyor.

Ne olduğu bilinmeyen bir hastalığın pençesindeki Setiel Guokol, hastalığa kötü ruhların yol açtığını ve gölün iyileşmek için son umudu olduğunu söyleyen Daasanach şifacı tarafından çamura bulanmış.

Bu arada Nyemeto çamuru eşeliyor. Art arda birkaç avuç çıkarıp hızlı hareketlerle Guokol’un belkemiği çizgisinden aşağı doğru sürerken elindeki çamurdan su sızıyor.

Badab,” diyor Nyemeto. Her sürüşünde “Badab” diye tekrarlıyor. Sözleri ve hareketleriyle ölümü kovuyor. Çünkü bu göl, “arınma yeri.”

Nyemeto “son çare” şifacısı olarak tanınıyor. Diğer tüm yollar –klinikteki ilaçlar, beyaz adamın kilisedeki tanrısı, beton binalarda konuşlanmış yardım grupları– denendiğinde ve fayda etmediğinde insanlar hastalıklarını ve korkularını ona getiriyor. O da küçük bir ücret karşılığında umut sunuyor.

“Ben son durağım,” diyor.


Safkan El Molo'lardan geriye –fotoğraftaki kadın dahil– birkaç kişi kalmış. Çoğu, farklı kabilelerden insanlarla evlenmiş. 

Guokol ile birlikte göl kıyısına gelmesi de bu yüzden. Guokol aylardır hastaymış. Ama son zamanlarda iyice kötülemiş. Kötü ruhların etkisiyle her gün biraz daha güçten düşüyormuş. Daasanach’lar bu durumu gaatch olarak adlandırıyor. Akrabaları tarafından Nyemeto’yu görmeye ikna edildiğinde Guokol’un eski gücünden, güzellik ve sağlığından geriye pek bir şey kalmamış. Yaşı olsa olsa 30.

Nyemeto, çocuklara bağırmasına ve köpeklere taş atmasına neden olan katılığını suda bir yana bırakıyor. Yakıcı sabah sıcağında, Guokol’u bir annenin dokunuşlarıyla çamura bulayıp duruluyor. İşleri bitince Guokol’un ayağa kalkmasına yardım ediyor. Kol kola kıyıya doğru yürüyorlar.

“Geriye bakmayacağız,” diye uyarıyor omuzlarını dikleştiren Nyemeto. “Ruhları geride bıraktık.” Soğuktan titreyen dal gibi Guokol, “İyileşeceğime inanıyorum,” diyor.

Randy Olson

Turkana Gölü’nün güney ucundaki göletlerde alg gelişiyor. Bitkinin göldeki yaygınlığı ilk dönem kâşiflerinin buraya Yeşim Göl adını vermesine neden olmuş. Etrafını çevreleyen zorlu topraklar nedeniyle Avrupalılar tarafından haritalanan en son büyük Afrika gölü olmuş Turkana.

Randy Olson

Turkana Gölü'nün Merkez Adası'nda oluşan bir krater gölünde on binlerce flamingo algle besleniyor.

Randy Olson

Turkana Gölü'ndeki El Molo kabilesinin balıkçıları göle ağ atmaya hazırlanıyor. Balıkçıların ataları hippopotam ve timsahlar gibi daha iri avların peşindeydi. Bölgede bir zamanlar tarımla uğraşan diğer kabileler de günümüzde balıkçılıktan medet umuyor.

Randy Olson

Öğrenciler Komote civarındaki bir devlet okulunda yatakhaneleri temizliyor. Göl kıyısında yaşayan çocukların çoğu artık ilkokula gidiyor ama bölgenin gelişmemiş yapısı onlara çobanlık ve balıkçılık dışında pek fazla şans tanımıyor.

Randy Olson

Daasanach asıllı Herek Gurge Arabo, annesi tarafından erkeklerin gelecekteki eşlerine evlenme teklifi ettiği eş bulma törenine hazırlanırken yüzünde kararlı bir ifade var.

Randy Olson

Ellerinde kamçılar, değnekler ve geleneksel tabureler sallayan, kimileri devekuşu tüyü takmış Daasanach erkekler, İleret’te düzenlenen eş bulma töreninde potansiyel eşlerin olduğu grubun içinde dans ederek kendilerine yol açıyor.

Randy Olson

Meraklı bir timsah, Güney Adası yakınlarında uzaktan kumandalı fotoğraf makinesini inceliyor. Turkana Gölü dünyanın en büyük timsah kolonisine sahip. 1960’larda biyologlar burada 14 bin Nil timsahı bulunduğunu tahmin ediyordu ama o dönemden bu yana sayıları konusunda pek bir araştırma yapılmış değil.

Randy Olson

Selicho köyünde çocuklar, kurutulmuş balık dolu kamyonda oynuyor. Önemli bir protein kaynağı olan balık, Kongo Demokratik Cumhuriyeti gibi görece uzak ülkelere bile satılıyor.

Randy Olson

Kakuma Mülteci Kampı’nda bir ayna satıcısı... Turkana Gölü’ne 180 kilometre uzaklıktaki BM kampında Sudan, Somali ve diğer ülkelerdeki savaşlardan kaçan 180 bin mülteci yaşıyor.

Randy Olson

Kenya hükümeti Kalacha Kültür Festivali’ne katılan dansçılara çadır sağlıyor. Festival, gerginlikleri azaltmak amacıyla farklı Turkana kabilelerinden dansçıları bir araya getirmeyi amaçlıyor.


Selicho, Doğu Afrika'nın en ücra bölgelerinden birinin tam ortasında. Burası Kenya’da gidebileceğiniz en kuzey nokta. En yakın anayol 400 kilometre uzaklıkta. Zorlu, sıcak, çorak toprakların 200 kilometre daha devam ettiği Etiyopya sınırına ise kısa bir yürüme mesafesinde. Ve burada umut arayışındaysanız eğer, Nyemeto’nun kapısı hiç de uzak değil size. Sonuçta bu topraklarda onun sağaltım için göle başvurması hiç tuhaf kaçmıyor. Kader ve umut doğal olarak suyla kesişiyor burada ve halihazırda Turkana tüm bunları bol miktarda sağlıyor.

Turkana dünyanın en büyük kalıcı çöl gölü. Büyük Resif Vadisi’nin kıyısında uzanan bir volkanik çöküntüde, büyüyüp küçülerek de olsa, dört milyon yıldır varlığını sürdürüyor. Eski çağlarda kıyılarında hominidler yaşamıştı. İlk insanlar Afrika’dan kıta dışına doğru gerçekleştirdikleri göç sırasında burada avcı–toplayıcılık yapmış, balık yakalamıştı. Göl on bin yıl önce şimdi olduğundan çok daha büyüktü. Yedi bin yıl önceyse küçülüyordu. Neolitik kabileler üst tarafındaki kutsal alanlara gizemli taş sütunlar dikmişlerdi. Nyemeto’nun sürdürdüğü su kökenli ritüeller de belki çok uzun bir geçmişe sahipti. Ama bugün nereden geldikleri ya da ne zaman ortaya çıktıkları bilinmiyor.

Turkana da diğer tüm çöl su kaynakları gibi hassas konumda. Gölün tatlı suyunun çoğu –yüzde 90 kadarı– Omo Nehri’nden geliyor. Ancak şimdilerde Etiyopya hükümetinin nehrin kıyısında planladığı devasa hidroelektrik baraj ve suya aç şekerkamışı plantasyonlarını içeren büyük ölçekli yapılanma, Omo’nun ebedi akışının bozulması ve gölün susuz bırakılması tehdidini içeriyor. En vahim senaryolara göre Turkana yıllar içinde yavaş yavaş kuruyup yok olacak ve yöre sakinlerini bir Afrika toz çanağı içinde kalmış mültecilere dönüştürecek.


El yapımı sapan ve çamur toplarıyla silahlanmış kız, ailesinin göl yakınında ektiği darıyı aç kuşlardan koruyor. Tahıl, tarım için Omo Nehri'nin mevsimlik taşkınlarına ve bereketli sahillerine bel bağlayan Daasanach'ların başlıca yiyeceği. 


Etiyopya’nın bu hırslı girişiminden en fazla kayba uğrayacak olanlarsa Nyemeto’nun halkı. Ama buna karşı çıkacak kadar güçlü bir sese sahip değiller. Sınırın öte yanında devam eden Daasanach toprakları, yüzyıl kadar önce arazi mühendisleri tarafından bir yanda İngiliz çıkarlarını öte yanda da Etiyopya imparatorluğunu koruyacak şekilde ikiye ayrılmış.

Bölünme sonucu Daasanach’ların çoğu Etiyopya topraklarında kalırken Kenya’nın payına çok daha küçük bir grup düşmüş. Kabile, ulusun en küçük ve en zayıf etnik gruplarından biri.

Kenya’daki Daasanach’ların sayısı 10 bin civarında ama ilk temsilcilerini kısa bir süre önce seçebilmişler ve ancak bölgesel düzeyde temsil ediliyorlar. Nairobi’deki parlamentodan çok uzakta ve yardım açısından da listenin en sonundalar. Güney Kenyalıların çoğu, gölü ya da Nyemeto ve Guokol gibi insanları ulusun bir parçası olarak görmüyor. Elektrik, lise, düzenli ulaşım yok burada. Nyemeto’nun köyünde Hıristiyan misyonerler bile kiliselerini terk edip gitmiş. Gölleri gibi Daasanach’lar da genel anlamda yok sayılıyorlar. Kenyalı Daasanach’ların kabile şefi Moroto Lomalinga, 60 yıl kadar önce bu topraklarda dünyaya gözünü açmış ve aklının erdiği ilk günlerden beridir bu zayıf varoluşlarının farkındaymış. (Sözünü ettiği öylesine bir dönem ki, yönetimde hâlâ İngilizler var. Ve ülkenin kuzey kesimi kullanım ve kurtarma açısından öylesine geri sayılıyor ki haritalarda sadece “kapalı” olarak gösteriliyor.)


“Bize resmi bir nüfus sayımı hiç yapılmadı,” diyor Moroto. Uzun boylu ve sakalsız, sadece ikinci adıyla tanınıyor. “Sayımda ‘diğerleri’ olarak listelendik.”

Moroto, İleret’te yaşıyor. Meleyen keçilerin ve rüzgârın kaldırdığı tozun hakim olduğu bir köy burası. Gölün kuzeydoğu kıyısında Selicho’dan fazla uzak değil. Kenya’daki tüm kabile şefleri gibi o da devlet tarafından atanmış. Yirmi yıldır sürdürdüğü iş biraz da muhtarlığa benziyor. Bol şikâyet, çok bürokrasi, arada bir çıkan yolsuzluk söylentileri... Ancak uzun bir kuraklığın ardından, Nisan 2014’te, Moroto artık çok daha tehlikeli konularla uğraşıyor. Ve bunların hepsi de en azından bir yönüyle suyla ilgili oluyor.

Devamını National Geographic Türkiye'nin Ağustos sayısında veya iPad/iPhone/Android edisyonlarında okuyabilirsiniz.

Yorum Yaz

Toplam Yorum: 0

Yorum yapabilmek için giriş yapmanız gerekmektedir.


Ghost is Here

Randy Olson

Turkana Gölü’nün güney ucundaki göletlerde alg gelişiyor. Bitkinin göldeki yaygınlığı ilk dönem kâşiflerinin buraya Yeşim Göl adını vermesine neden olmuş. Etrafını çevreleyen zorlu topraklar nedeniyle Avrupalılar tarafından haritalanan en son büyük Afrika gölü olmuş Turkana.

Randy Olson

Turkana Gölü'nün Merkez Adası'nda oluşan bir krater gölünde on binlerce flamingo algle besleniyor.

Randy Olson

Turkana Gölü'ndeki El Molo kabilesinin balıkçıları göle ağ atmaya hazırlanıyor. Balıkçıların ataları hippopotam ve timsahlar gibi daha iri avların peşindeydi. Bölgede bir zamanlar tarımla uğraşan diğer kabileler de günümüzde balıkçılıktan medet umuyor.

Randy Olson

Öğrenciler Komote civarındaki bir devlet okulunda yatakhaneleri temizliyor. Göl kıyısında yaşayan çocukların çoğu artık ilkokula gidiyor ama bölgenin gelişmemiş yapısı onlara çobanlık ve balıkçılık dışında pek fazla şans tanımıyor.

Randy Olson

Daasanach asıllı Herek Gurge Arabo, annesi tarafından erkeklerin gelecekteki eşlerine evlenme teklifi ettiği eş bulma törenine hazırlanırken yüzünde kararlı bir ifade var.

Randy Olson

Ellerinde kamçılar, değnekler ve geleneksel tabureler sallayan, kimileri devekuşu tüyü takmış Daasanach erkekler, İleret’te düzenlenen eş bulma töreninde potansiyel eşlerin olduğu grubun içinde dans ederek kendilerine yol açıyor.

Randy Olson

Meraklı bir timsah, Güney Adası yakınlarında uzaktan kumandalı fotoğraf makinesini inceliyor. Turkana Gölü dünyanın en büyük timsah kolonisine sahip. 1960’larda biyologlar burada 14 bin Nil timsahı bulunduğunu tahmin ediyordu ama o dönemden bu yana sayıları konusunda pek bir araştırma yapılmış değil.

Randy Olson

Selicho köyünde çocuklar, kurutulmuş balık dolu kamyonda oynuyor. Önemli bir protein kaynağı olan balık, Kongo Demokratik Cumhuriyeti gibi görece uzak ülkelere bile satılıyor.

Randy Olson

Kakuma Mülteci Kampı’nda bir ayna satıcısı... Turkana Gölü’ne 180 kilometre uzaklıktaki BM kampında Sudan, Somali ve diğer ülkelerdeki savaşlardan kaçan 180 bin mülteci yaşıyor.

Randy Olson

Kenya hükümeti Kalacha Kültür Festivali’ne katılan dansçılara çadır sağlıyor. Festival, gerginlikleri azaltmak amacıyla farklı Turkana kabilelerinden dansçıları bir araya getirmeyi amaçlıyor.

GİRİŞ YAP

Kullanıcı adı ve şifrenizle giriş yapabilirsiniz.

Şifremi Unuttum Üye Olmak İstiyorum

İletişim İzni Koşullarını okudum, kabul ediyorum.
Zaten üyeyim

Lütfen kayıtlı email adresinizi giriniz.

Geri Dön

VEYA