MART SAYISI BAYİDE!

ABONE OL


ABONE OL

Renkli Başkaldırı

Jacqueline Charles

Charles Fréger

26.2.2019

 

Renkli Başkaldırı

GUADELOUPE. Ruhların beden bulmuş hâlleri olarak görülen Guadeloupe’li Karnaval katılımcıları, Büyük Perhiz’den önce halkı uyandırmak amacıyla yapılan spontane yürüyüşlerde, boula diye anılan davulları çalıyor. Bu genç adamların bedenlerinin boyanmış olan yarısı Yerli atalarını, diğer yarısıysa “Maroon” olarak anılan, kölelikten kaçmış Afrikalı atalarını temsil ediyor. Baie–Mahault yakınlarında denizin içinde duran ikili, 16. yüzyıldan 19. yüzyıla dek Avrupalılarca köleleştirilip Atlas Okyanusu’nun ötesine, Amerika kıtasına götürülen 12 milyondan fazla Afrikalıyı simgeliyor.

Kuzey ve Güney Amerika’nın çeşitli kültürleri renkli karnavallarla özüne dönüyor. Kutlamalarda kullandıkları efsanevi hayvanlar ve muzip şeytanlar aracılığıyla Afrika’ya, Amerika Yerlilerine ve Avrupa’ya dayanan köklerini onurlandırıyor –tabii biraz da geçmişte kendilerine zulmedenlere dokunduruyorlar.

Birkaç yıl önceki Haiti seyahatim sırasında, alışıldık rotanın dışına çıkıp ülkenin güneydoğusundaki Jacmel’i gezmiştim. Burası, Port–au–Prince’te düzenlenen Ulusal Karnaval’dan önceki hafta “Kanaval”ın (Karnaval’ın bölgedeki adı) kutlandığı yer.

Fransızca konuşulan bu ülkedeki méringue adlı Karnaval şarkılarına odaklanan şenliklerden farklı olarak, Jacmel daha sade bir deneyim vaat ediyor. Rara seslerinden –Haiti’de Karnaval kutlamalarının ana unsurlarından biri olan Vodu ritimleri– is karasına bulanmış delikanlılara, gümleyen davullardan geridönüştürülmüş metal ve bambu borulardan yapılmış borazanlar çalan müzisyenlere kadar sizi dansa çağıran ritimlerden her biri bir yandan da kendi öyküsünü anlatıyor. Kentin dar sokaklarından fışkıran bu çılgın sanatsallığa hayran kalmıştım: Ürkütücü güzellikte şeytan betimlemeleri, kocaman efsanevi hayvanlar ve kağıt hamurundan yapılmış grotesk maskeler...

Kimileri açısından karnaval sezonu, özellikle de New Orleans’taki Mardi Gras, çok fazla çıplaklık, etrafa saçılan boncuklar, sefahat ve aşırı içki tüketimine özendiren patırtılı bir hengâme demek. Ama Karayipler’in bazı bölgelerinde Karnaval ışıltılı bir turist atraksiyonuna dönüşen bir cümbüşten ibaret değil. Karnaval bir sanat mekânı, kamusal bir kürsü, köleleştirilmiş Afrikalıların torunlarının kültürel kimliklerinin ve güçlenişlerinin bir ifadesi.


ANTIGUA VE BARBUDA. Fort James’te (Antigua) palyaço topluluklarının Karnaval sırasında taktıkları pembe maskeler Avrupalı sömürgecileri temsil ediyor olabilir. (Britanya Kraliyet Donanması, 18. yüzyılda Karayip filosunu bu ada üzerindeki korunaklı bir limanda tutmuştu.) Amerika kıtasının farklı yerlerinde Karnaval kıyafetlerinin kökleri Afrika, Avrupa ve Yerli geleneklerine dayanıyor olsa da, bu giysiler güncel kültüre karşılık verecek biçimde dönüşüme de uğruyor.

Kendi tanrılarına tapınmaktan da, Fransız ve Britanyalı “sahiplerinin” 18. yüzyılda Büyük Perhiz öncesi verdiği balolara katılmaktan da men edilmiş olan köleler, kendi bayramlarını yaratmak üzere Afrika gelenek ve görenekleriyle sömürgecilerin ritüellerini harmanlamıştı.

Bugün Corpus Christi, Üç Kral Günü (Epifani) ve Ölüler Günü gibi kutlamaların aldıkları biçimler ve kutlandıkları tarihler Afrika diyasporası içerisinde farklılık gösterebiliyor, ama kutlamalar ortak unsurlara sahip. Hıristiyanlık, gelenek–görenek ve Yerli halka özgü bakış açıları, rengârenk ve çılgınca süslenmiş karakterler aracılığıyla neşeli bir başkaldırı ritüelinde buluşuyor. Bu cümbüşe katılanlar, kimlikleri süslü maskelerin ardına gizlenmiş hâlde öykülerini anlatıyor, efkâr dağıtıyor ve Haiti gibi bazı yerlerde, müziğin ritmine kapılmış bir şatafatı ve parodiyi arkasına alıp, siyasi ve toplumsal değişimin tetikleyicisi ya da kışkırtıcısı oluyor.

Ryerson Üniversitesi’nde akademisyen olan ve Karnaval’da modanın rolünü inceleyen Henry Navarro Delgado, “Bu başkaldırı aslında kültürel bir direniş,” diyor. “Onlara, kendilerini gerçekte olmak istedikleri gibi gösterebilecekleri bir geçit töreni yapma olanağı sunuyor.”

Charles Fréger

ST. CROIX. Britanya İmparatorluğu’nun zenginliği ve açgözlülüğünü simgeleyen bir karakter olan John Bull, Karayipler’in Britanyalılarca sömürgeleştirilmiş çoğu yerinde olduğu gibi, St. Croix’daki Karnaval kutlamalarında da yer alıyor. (“Bull” İngilizcede “boğa” anlamına geliyor.) Bazı Virgin Adaları’nın ABD’ye satılmasından önce doğal elyaftan üretilen kostüm artık kırpılmış naylon poşetlerle yapılıyor. Karayipler’de, Saint Kitts ve Nevis’teki Red Bull veya Jamaika’daki Jonkonnu gibi farklı boğa betimlemeleri de var.

Charles Fréger

DOMİNİK CUMHURİYETİ. Dominik Karnavalı’nın ana karakterlerinden olan şeytan betimlemeleri köyden köye farklılık gösteriyor. Buradaki şeytan Tifuá olarak adlandırılıyor ve maskesi öküz, at, inek kafatası vb. malzemelerden yapılıyor. Tifuá’lar, San Juan de la Maguana sokaklarına çıkıyor ve yaramazlık yapan çocukları korkutuyor. Geçmişte, dönemin Katolik geleneğini yansıtmayan her şey “şeytani” olarak yaftalanıyordu, bu da birçok Afrika ve Yerli geleneğini Katolik inancının kalıplarına girmeye zorladı.

Charles Fréger

PANAMA. Corpus Christi, Chepo’da haziran ortasında yaygın olarak kutlanıyor. Katolik Kilisesi, Amerika kıtasında Yerli halkları ve Afrika kökenlileri sokak tiyatrosu aracılığıyla Hıristiyanlığa geçirmek için –İsa’nın bedeni ve kanına duyulan saygının ifade edildiği– bu gelenekten yararlanmıştı. Chepo’nun tarihinde, 1550’lerde Amerika kıtasındaki en büyük köle ayaklanmalarından birine önderlik eden cimarron kral Bayano’nun mirası da yer tutuyor. Bu gençlerin kostümlerinde kâğıt hamurundan yapılmış maskeler –ve Batı Afrika kültüründe de görülen aynalar– bulunuyor.

Charles Fréger

ABD. Mardi Gras Kızılderilileri, ABD’deki siyahilerin kölelikten kaçmasına yardım eden Amerika Yerlileri onuruna törensel giysilerine bürünmüş. Mardi Gras’nın yaklaşmakta olduğu haftalarda, krewe denilen grupların her biri, şefleri ve bayrak taşıyıcılarıyla birlikte New Orleans’ta dolaşarak kendilerini gösteriyor. Bu fotoğrafta Travis Carter, Uptown Warriors grubunun bayrağı olan, süslemelerle bezenmiş asayı taşıyor. Boncuklarla ve tüylerle süslenmiş olan el yapımı giysilerin her biri ince bir işçiliğin eseri.

Charles Fréger

HAİTİ. Jacmel, bölgedeki en yaratıcı karnavallardan birine ev sahipliği yapıyor. Fotoğrafçı Charles Fréger, katılımcıların bir bölümünün işi olabildiğince kolaylaştırmak amacıyla renkli vücut boyaları ve kolay bulunan diğer malzemelerden de yararlandığını söylüyor. Haiti’nin organize biçimde gerçekleştirilen ilk karnavalı 1927 yılında, ülke ABD işgali altındayken yapılmış. Karnaval sezonunda katılımcılar, Haiti toplumunun tarihsel ve güncel sorunlarına işaret eden giysilere bürünüyor.

Charles Fréger

BREZİLYA. Ülkenin dört bir yanında olduğu gibi Boa Hora’da da (Piauí) Üç Kral Günü yılın ilk haftasında kutlanıyor. İsa’nın doğumunun ardından hediyeler getiren üç bilge kraldan birini canlandıran bir katılımcının yer aldığı reisado, şarkıcılar, dansçılar ve müzisyenlerden oluşan grupların köylülere serenat yaptığı, karşılığında da kendilerine yiyecek–içecek ikram edildiği bir gelenek.

Bazıları bedenlerini boya veya çamurla kaplıyor. Bazılarıysa Afrika tanrılarının canlı renklerine bürünüyor: Örneğin Afrika’nın savaş ve demir tanrısı Ogun’un öfkeli kırmızı–siyahına, ya da Haiti’deki Vodu paradigmasına göre kıskançlık ve tutku tanrıçası olan Erzulie Dantor’un mavi ve altın renklerine.

Pek çok karnavalın odağındaki figürlerden biri de muzip bir diablo, yani şeytan figürü. Dominik Cumhuriyeti’nde elinde kırbacıyla etrafta salınan aksak bir hilebaz oluveriyor o. Bazen Trinidad’da, diğer şeytanların alay edip dövdüğü mavi renkte bir şeytan görünümünde ortaya çıkıyor ve köleliğin vahşetini temsil ediyor. Panama’daysa, çoğu kez kölelerin İspanyol sahiplerine karşı direnişlerini yücelten geleneksel Kongo dansı içinde, cimarronlarla (kaçmayı başarmış köleler) savaşan, kırbaçlı bir köle sahibi olup çıkıyor karşımıza. Katolik ve Avrupalı bakış açısında şeytan elbette kötü. Ancak Karnaval sırasında şeytan, çoğunlukla dünyayı yeniden dengesine oturtmak ve bir şeyleri sarsıp canlandırmak için gereksinim duyulan muzip ruhu oluşturuyor.

Kölelerle sömürgecileri arasındaki ilişkiyi yansıtan ya da bazı durumlarda zalimlerle alay eden maskeli dansların olmadığı bir Karnaval eksik kalıyor.

Santa Fe (ABD) Uluslararası Halk Sanatları Müzesi Latin Amerika ve Karayip Koleksiyonları küratörü Amy Groleau bu dansların çoğunun bir öğrenim süreci gerektirdiğini söylüyor. Farklı sosyal sınıfları, etnik kökenleri ve hatta hayvanları temsil eden ortak temalardan söz ediyor.

Söz konusu ister Kolombiya’nın hayvansal karakterleri olsun, ister Afro–Peruluların İspanyol conquistadorlarla gelen köleleştirilmiş emekçiler olarak resmedildiği Qhapaq Negro… Karnaval, sefahat ve şehvet dolu bir âlemden fazlasını ifade ediyor. Tarih ve mirasımızın bizi, dil ya da coğrafya fark etmeksizin, siyahi olarak birleştiren bir simgesi bu.

Yorum Yaz

Toplam Yorum: 0

Yorum yapabilmek için giriş yapmanız gerekmektedir.


Ghost is Here

Charles Fréger

ST. CROIX. Britanya İmparatorluğu’nun zenginliği ve açgözlülüğünü simgeleyen bir karakter olan John Bull, Karayipler’in Britanyalılarca sömürgeleştirilmiş çoğu yerinde olduğu gibi, St. Croix’daki Karnaval kutlamalarında da yer alıyor. (“Bull” İngilizcede “boğa” anlamına geliyor.) Bazı Virgin Adaları’nın ABD’ye satılmasından önce doğal elyaftan üretilen kostüm artık kırpılmış naylon poşetlerle yapılıyor. Karayipler’de, Saint Kitts ve Nevis’teki Red Bull veya Jamaika’daki Jonkonnu gibi farklı boğa betimlemeleri de var.

Charles Fréger

DOMİNİK CUMHURİYETİ. Dominik Karnavalı’nın ana karakterlerinden olan şeytan betimlemeleri köyden köye farklılık gösteriyor. Buradaki şeytan Tifuá olarak adlandırılıyor ve maskesi öküz, at, inek kafatası vb. malzemelerden yapılıyor. Tifuá’lar, San Juan de la Maguana sokaklarına çıkıyor ve yaramazlık yapan çocukları korkutuyor. Geçmişte, dönemin Katolik geleneğini yansıtmayan her şey “şeytani” olarak yaftalanıyordu, bu da birçok Afrika ve Yerli geleneğini Katolik inancının kalıplarına girmeye zorladı.

Charles Fréger

PANAMA. Corpus Christi, Chepo’da haziran ortasında yaygın olarak kutlanıyor. Katolik Kilisesi, Amerika kıtasında Yerli halkları ve Afrika kökenlileri sokak tiyatrosu aracılığıyla Hıristiyanlığa geçirmek için –İsa’nın bedeni ve kanına duyulan saygının ifade edildiği– bu gelenekten yararlanmıştı. Chepo’nun tarihinde, 1550’lerde Amerika kıtasındaki en büyük köle ayaklanmalarından birine önderlik eden cimarron kral Bayano’nun mirası da yer tutuyor. Bu gençlerin kostümlerinde kâğıt hamurundan yapılmış maskeler –ve Batı Afrika kültüründe de görülen aynalar– bulunuyor.

Charles Fréger

ABD. Mardi Gras Kızılderilileri, ABD’deki siyahilerin kölelikten kaçmasına yardım eden Amerika Yerlileri onuruna törensel giysilerine bürünmüş. Mardi Gras’nın yaklaşmakta olduğu haftalarda, krewe denilen grupların her biri, şefleri ve bayrak taşıyıcılarıyla birlikte New Orleans’ta dolaşarak kendilerini gösteriyor. Bu fotoğrafta Travis Carter, Uptown Warriors grubunun bayrağı olan, süslemelerle bezenmiş asayı taşıyor. Boncuklarla ve tüylerle süslenmiş olan el yapımı giysilerin her biri ince bir işçiliğin eseri.

Charles Fréger

HAİTİ. Jacmel, bölgedeki en yaratıcı karnavallardan birine ev sahipliği yapıyor. Fotoğrafçı Charles Fréger, katılımcıların bir bölümünün işi olabildiğince kolaylaştırmak amacıyla renkli vücut boyaları ve kolay bulunan diğer malzemelerden de yararlandığını söylüyor. Haiti’nin organize biçimde gerçekleştirilen ilk karnavalı 1927 yılında, ülke ABD işgali altındayken yapılmış. Karnaval sezonunda katılımcılar, Haiti toplumunun tarihsel ve güncel sorunlarına işaret eden giysilere bürünüyor.

Charles Fréger

BREZİLYA. Ülkenin dört bir yanında olduğu gibi Boa Hora’da da (Piauí) Üç Kral Günü yılın ilk haftasında kutlanıyor. İsa’nın doğumunun ardından hediyeler getiren üç bilge kraldan birini canlandıran bir katılımcının yer aldığı reisado, şarkıcılar, dansçılar ve müzisyenlerden oluşan grupların köylülere serenat yaptığı, karşılığında da kendilerine yiyecek–içecek ikram edildiği bir gelenek.

GİRİŞ YAP

Kullanıcı adı ve şifrenizle giriş yapabilirsiniz.

Şifremi Unuttum Üye Olmak İstiyorum

İletişim İzni Koşullarını okudum, kabul ediyorum.
Zaten üyeyim

Lütfen kayıtlı email adresinizi giriniz.

Geri Dön

VEYA