EKİM SAYISI BAYİDE!

ABONE OL


ABONE OL

İlk Yaş

Yudhijit Bhattacharjee

Lynn Johnson

31.12.2014

İlk Yaş

Torres ailesinin 7,5 aylık ikizleri Felix ve Viva, New York’ta, Greenwich Village semtinin seslerini ve görüntülerini özümsüyor. İkizlerin evinde iki farklı dil konuşuluyor.

Bebek beyninin gelişmek için sevgiye ihtiyacı var. İlk yıl yaşananların beyinde bıraktığı izlerse düşündüğümüzden çok daha derin...

Taş kokain furyasının Amerikan kentlerini kasıp kavurduğu 1980’lerin sonunda Philadelphialı neonatalog (yenidoğan uzmanı) Hallam Hurt’ün en büyük endişesi, bağımlı annelerin çocuklarının gördüğü zarardı. Hurt ve meslektaşları düşük gelirli ailelerin çocukları üzerinde bir araştırma yaptı ve bu araştırma kapsamında, uyuşturucuya maruz kalan ve kalmayan dört yaş grubundaki çocuklar karşılaştırıldı. Araştırma sonuçlarına göre denek grupları arasında önemli bir farklılık yoktu ama ortaya bir başka gerçek çıkmıştı: Her iki grupta da çocukların IQ’ları ortalamadan çok daha düşüktü. Hurt, “Minikler çok şirindiler ama IQ’ları 82–83 civarındaydı,” diyor. “Oysa ortalama IQ 100. Bu sonuçla şoke olmuştuk.”

Söz konusu keşfin ardından dikkatlerini, iki grubu farklılaştıran değil aynılaştıran özelliğe yönelttiler: Tümü, yoksul ailelerin çocuklarıydı. Araştırmacılar, bu kez de çocukların yaşadıkları ortamı anlamak üzere bir kontrol listesi hazırladı ve ev ziyaretlerine gidildi. Anne–babalara, evde en az on kitap, çocuk şarkıları içeren bir müzikçalar, rakamları öğrenmekte çocuklara yardımcı olacak oyuncaklar olup olmadığı soruları yöneltildi. Ebeveynlerin çocuklarla sevgi dolu bir ses tonuyla konuşup konuşmadıkları, sordukları soruları yanıtlayıp yanıtlamadıkları, onlara sarılıp, öpüp, övgü dolu sözler sarf edip etmedikleri not edildi.

Sonuç, evde daha fazla ilgi ve yakınlık gören çocukların daha yüksek IQ’ya sahip olduğuydu... Bilişsel (kognitif) açıdan daha fazla uyarılan çocuklar dil işlevlerinde üstün bir performans gösterirken, daha çok ilgi görenler de hafıza işlevlerinde başarılı oluyordu.

Lynn Johnson

Patricia Kuhl’un Washington Üniversitesi’ndeki laboratuvarında araştırmacılar magnetoensefalografi kullanarak bir yaş altı bebeklerin beyin aktivitelerini araştırıyor. Alet, bebeklerin kafatası civarındaki manyetik alanları ölçerek nöronların ateşlenme düzenini ortaya çıkarıyor.

Lynn Johnson

Fayetteville’de yaşayan Ginny Mooney, evlatlık edindiği kızı Lena’yı fizik tedavi ve konuşma terapisinin ardından rahatlatıyor. Altı yaşındaki çocuk, Ukrayna’da bir yetimhanede büyümüş. Bugün savaş verdiği davranışsal ve bilişsel bazı rahatsızlıklarının temelinde çocukluk dönemindeki ilgisizlik de etkili olabilir. Annesinin kundaklarcasına bedenini sımsıkı sarması rahatlamasına yardımcı oluyor.

Lynn Johnson

Julien Inzodda, 20 aylık kızı Allie’yi mutfakta baharatlar konusunda eğitiyor. Çocuk açısından renk, doku ve lezzet konularını öğrenmek için eğlenceli bir etkinlik. Allie en çok biber sosunu seviyor; onu “acı, acı, acı” diye tanımlıyor.

Lynn Johnson

Tiffany Painter altı aylık oğlu Taevon ile sevgi dolu bir an paylaşıyor. Pittsburgh’da yaşayan ikili, pirinç gevreği, meyve ve meyve suyundan oluşan kahvaltının ardından işlerinin başına geçecek: Anne, eğitimini ilerletmek için internetten kurs alırken Taevon da müzik videosu izleyecek.

Lynn Johnson

Teksas Çocuk Hastanesi’nin neonatal yoğun bakım ünitesinde beş aylık Lucas Guidry, annesi Sydney’in (ortada) tuttuğu aynaya bakıyor. Yapılan araştırmalar erken ya da hastalıklı doğan çocukların bilişsel açıdan geri kalabildiğine işaret ediyor.

Lynn Johnson

ABD’de, Lancaster’da yer alan bir gölette yüzen Natasha Alvarez, stressiz bir hamileliğin bebeğinin rahimdeki beyin gelişimine yardımcı olmasını umuyor.

Lynn Johnson

Springfield’de yaşayan Tyler Quebodeaux, yaşları 20 ay ile dört yaş arasında değişen üç çocuğuna bakmakta zorlanıyor. Çocuklarının bakımını tek başına üstlenen Quebodeaux, onlara daha fazla bakım verme ve çocuklarını zihinsel açıdan güdüleme yollarını öğrenmek için Oregon Üniversitesi’nde düzenlenen bir kursa katılıyor.

Lynn Johnson

Kuzeybatı Seattle’da, Whidbey Adası’ndaki Waldorf Okulu’nda çocuklar, öğretmenlerin gözetiminde saman balyaları üzerinde oynuyor. Okulun felsefesi, serbest oyunların küçük çocukların fiziksel, bilişsel, dilsel ve sosyal gelişimi açısından gerekli olduğu yönünde.

Lynn Johnson

Yirmi aylık Esme Yi’nin beyni adeta bir sünger; ailesiyle birlikte Korece oyunlar oynarken dilsel, kültürel ve sosyal bilgiyi soğuruyor. Babası dışarıda oynaması için Esme’yi her öğleden sonra çocuk parkına götürüyor.

Lynn Johnson

Otizm tanısı koyulan dört yaşındaki Morgan Barns, evindeki tramplenin üzerine çıkmış dikiliyor. Zıplamadığı zamanlar bakışlarını uzun bir süre boyunca tek bir noktaya dikiyor.

Lynn Johnson

Jill Kern yoga dersi sırasında Down sendromlu Jackson ile göz göze. Bebeğinin de kendisine katılmasının aralarındaki bağı güçlendirdiğini ve çocuğun dikkatini daha iyi toplamasını sağladığını söylüyor.

Lynn Johnson

Yürümesini engelleyen genetik bir hastalığı olan bir yaşındaki Beatrice Anderer arabayla dolaşıyor. Tekerlekli sandalyeye kıyasla araba, sosyal gelişim ve dil gelişimi açısından daha elverişli bir ortam sağlıyor.

Lynn Johnson

Üç yaşındaki Eva May Storm anne–babasının iPad’i ile geçirdiği değerli zamanı uzatmak için örtülerin altına gizlenmiş. Gününün büyük bölümünü ailesi ve bakıcısıyla yaratıcı oyunlar oynayarak geçirdiği iki dilli ortamda İngilizce ve Fransızcayı aynı anda öğreniyor.

Araştırma bu aşamada da sonlanmadı. Yıllar sonra, söz konusu çocuklar ergenlik dönemine eriştiklerinde beyin MR’ları çekildi ve sonuçlar dört ve sekiz yaşlarındayken gördükleri ilgi derecesi kayıtlarıyla karşılaştırıldı. Çocukların dört yaşında gördükleri ilgi ile hipokampus (beynin hafızayla ilişkili bölümü) boyutu arasında güçlü bir ilişki olduğu görüldü. Ancak, sekizinci yaştaki ilgi derecesiyle hipokampus arasında bir ilişki yoktu. Elde edilen sonuçlar, duygusal olarak destekleyici bir ortamın çok erken yaşlarda ne denli büyük bir önem taşıdığını ortaya koyuyordu. 2010’da yayımlanan Philadelphia araştırması, çocuklukta yaşananların gelişmekte olan beynin yapısını şekillendirdiğini ortaya koyan ilk çalışmalardan biriydi. O dönemden bu yana, bebeğin sosyoekonomik statüsü ile beyin gelişimi arasında ilişki olduğunu gösteren farklı araştırmalar da gerçekleştirildi. Akıllara durgunluk veren bir kapasiteyle donanmış olarak dünyaya gelen beyin, kendisini daha da donanımlı kılmak için ortamdan gelen girdiye gereksinim duyuyor. Bilim insanları şimdi de, bu gelişimin doğumsal olan ile edinsel olan arasındaki karşılıklı etkileşim tarafından nasıl şekillendiğini keşfediyor.

Çocuk beynine ileri teknoloji görüntüleme aletleriyle bakan bilim insanları, dünyaya gözlerini ilk açtığında neredeyse doğru düzgün göremeyen bir çocuğun nasıl olup da konuşur, bisiklete biner, resim çizer ve beş yaşına geldiğinde hayali bir arkadaş icat eder duruma geldiğinin gizemini çözüyor. Bu süreçte çocukların dil, sayı ve duygusal anlayış yeteneğini nasıl edindikleri konusundaki bilgileri arttıkça da, bebek beyninin muhteşem bir öğrenme makinesi olduğunun iyice farkına varıyorlar. Yani bebek beyninin geleceği –büyük oranda– bizim elimizde.

Bir grup hücrenin metamorfoza uğrayarak minicik bir bebek olması yaşamın en büyük mucizelerinden biri. Ancak, bu savunmasız bebeğin, sizinle yatağa gideceği saat konusunda pazarlık yapan, yürüyen, konuşan bir çocuk haline gelmesi de aynı derecede mucizevi. Bu makale için araştırma yaptığım sırada, söz konusu mucizenin gözlerimin önünde şekillenmesini bizzat izledim. Kızım bu süreçte karnının aç olduğunu bildirmek için kulak tırmalayıcı bir şekilde ağlayan huzursuz bir yumak olmaktan çıktı ve güneş gözlüğünü takmadan evden dışarı adım atmamakta direnen üç yaşında enerjik bir çocuğa dönüştü. Zihinsel ve duygusal yetilerinin gelişmesi başlı başına bir mucizeler silsilesiydi. Ve bebek beyninin dünyayı ne kadar ustaca kavramayı öğrendiği konusundaki hayranlığımı daha da derinleştirdi.

Kızımın geçtiği dönüm noktaları tüm anne–babalara tanıdık gelecektir. İki yaşında, kaldırımda yürürken elimi tutması gerekmediğini anlayacak bilgiye sahipti –sadece caddede karşıdan karşıya geçmek üzereyken elime uzanıyordu. Aynı yaşlarda küvetin giderini topuğuyla kapamayı ve hızlı bir duşu eğlenceli bir küvet keyfine çevirmeyi öğrendi. Üç yaşına basmadan önce uzun konuşmalar yapıyor ve kendince tekerlemeler uyduruyordu.

Binlerce yıldır çocuk yetiştirmemize rağmen, halen, bebeklerin bilişsel ve dilsel yetilerinde, akıl yürütme ve planlamada nasıl olup da dev adımlar attığına dair bildiklerimiz çok sınırlı. İlk yıllardaki gelişmenin ışık hızı, büyük sinir devresi sarmallarının oluşumuyla çakışıyor. Doğumda beyinde yüz milyar kadar, yani yetişkinlikteki kadar nöron (sinir hücresi) bulunuyor. Bebek büyüdükçe, duyusal girdi akınına maruz kalan nöronlar diğer nöronlara bağlanıyor ve üç yaşına gelindiğinde yüz trilyon civarında bağlantı oluşuyor.

Ninni dinlemek ya da bir oyuncağa uzanmak gibi farklı güdüler ve görevler farklı sinir ağlarının oluşmasına katkıda bulunuyor. Tekrarlayan aktifleştirme yoluyla sinir devreleri güçleniyor. Sinir liflerini kaplayan kılıf –miyelin adı verilen izolasyon maddesinden oluşuyor– sık kullanılan yollarda kalınlaşarak, elektriksel tepkilerin daha hızlı iletilmesini sağlıyor. Çalışmayan devreler ise sinaptik budanma denilen bağlantı kesilmesi sonucu ölüyor. Beyin, bir–beş yaşları arasında ve daha sonra ergenlik çağının başlarında büyüme ve yeni işlev kazanma döngülerinden geçiyor. Bu süreçte edinilen deneyimler, yerleşik devrelerin şekillenmesinde önemli bir rol oynuyor.

Doğumsal ve edinsel olanın bir araya gelerek beyni nasıl şekillendirdiği konusu en çok dil yetisinin gelişiminde kendini gösteriyor. Bu yetinin ne kadarı donanım olarak geliyor, gerisini bebekler nasıl geliştiriyor? Araştırmacıların bu soruya yanıt bulma yöntemlerini öğrenmek için Judit Gervain’i ziyaret ediyorum. Paris’te, Descartes Üniversitesi’nde bilişsel sinirbilimci olan Gervain, son on yılını birkaç günlükten birkaç yaşına kadar uzanan bir yelpazedeki çocuklarda dil yeteneğini incelemeye vermiş. Yenidoğanlar üzerinde bir deney yapmaya hazırlandığı Paris’teki Robert–Debré Hastanesi’nin merdivenlerinde buluşuyoruz kendisiyle.

Doğum servisi koridorunun sonundaki odaya doğru izliyorum Gervain’i. Sabahın ilk deneği, pembe puantiyeli bir battaniyeye sarılmış olarak peşinde babasıyla birlikte sedyeyle getiriliyor. Araştırma asistanı bebeğin başına düğmeye benzer sensörlerle bezenmiş bir başlık geçiriyor. Amaç, nu–ja–ga gibi ses sekansları dinletildiği sırada bebeğin beynini görüntülemek. Ancak daha gözlem başlamadan bebek tiz çığlıklar atarak kolay boyun eğmeyeceğini belli ediyor. Asistan telaşla başlığı çıkarırken babası bebeği kollarına alıyor.

Onlar gittikten sonra, kendisi de birkaç ay önce doğum yapan Gervain bu tür başarısızlıkların olağan olduğunu söylüyor. Bir başka yeni doğmuş bebek –yine babası eşliğinde– getiriliyor. Gervain’in asistanı aynı protokolü izliyor ve bu kez işlem sorunsuz ilerliyor. Bebek gözlem boyunca uyuyor.

Gervain ve meslektaşları, yenidoğanların farklı ses kalıpları arasında ayrım yapma konusunda ne derece başarılı olduklarını sınamak için de benzer bir yöntem kullanmış. Ses sekansları dinlettikleri bebeklerin beynini yakın kızılötesi spektroskopisiyle görüntülemişler. Sesler bazen mu–ba–ba örneğinde olduğu gibi ABB düzeninde tekrarlanmış, bazen de mu–ba–ge gibi ABC düzenindeymiş. Beyindeki konuşma ve ses işleme bölgelerinin, ABB sekansına daha güçlü karşılık verdiğini belirlemişler. Daha sonra yaptıkları bir araştırma ise, yenidoğan beyninin AAB kalıbı ile ABB kalıbı arasındaki ses sekansları farklılıklarının da ayrımına vardığını ortaya koymuş. Yani bebekler sadece tekrarı algılamakla kalmıyor, bunun sekansın hangi noktasında meydana geldiğine de duyarlılar.

Gervain çıkan sonuçlardan heyecanlı. Çünkü sesin düzeni, üzerinde kelimelerin ve dilbilgisinin inşa edildiği bir temel. “Konumsal bilgi, dilin anahtarı,” diyor. “Bir şeyin başta ya da sonda olması büyük farklılık yaratır: ‘John ayıyı öldürdü’ cümlesi ‘ayı John’u öldürdü’ cümlesinden çok farklıdır.”

Bebek beyninin henüz doğumun birinci gününde seslerin düzenlenme biçiminin sekansına tepki vermesi, dil öğrenme algoritmalarının çocuklarda doğumla gelen sinir dokusunun bir parçası olduğunu gösteriyor. “Biz hep lineer bir bakış açısıyla düşündük. Bebekler ilk önce sesleri öğreniyordu, sonra kelimeleri, ardından da bir araya getirilmiş kelimeleri anlıyordu,” diyor Gervain. “Ama yakın dönemde yapılan bazı araştırmalar sayesinde her şeyin birinci günden itibaren gelişmeye başladığını anlıyoruz. Bebekler dilbilgisi kurallarını daha en baştan öğrenmeye başlıyor.”

Devamını National Geographic Türkiye'nin Ocak 2015 sayısında veya iPhone ve iPad Ocak 2015 edisyonlarında okuyabilirsiniz.

Yorum Yaz

Toplam Yorum: 1

Yorum yapabilmek için giriş yapmanız gerekmektedir.

621 GÜN ÖNCE

bence çok faydalı bi yazı olmuş. Çok beğendim.


Ghost is Here

Lynn Johnson

Patricia Kuhl’un Washington Üniversitesi’ndeki laboratuvarında araştırmacılar magnetoensefalografi kullanarak bir yaş altı bebeklerin beyin aktivitelerini araştırıyor. Alet, bebeklerin kafatası civarındaki manyetik alanları ölçerek nöronların ateşlenme düzenini ortaya çıkarıyor.

Lynn Johnson

Fayetteville’de yaşayan Ginny Mooney, evlatlık edindiği kızı Lena’yı fizik tedavi ve konuşma terapisinin ardından rahatlatıyor. Altı yaşındaki çocuk, Ukrayna’da bir yetimhanede büyümüş. Bugün savaş verdiği davranışsal ve bilişsel bazı rahatsızlıklarının temelinde çocukluk dönemindeki ilgisizlik de etkili olabilir. Annesinin kundaklarcasına bedenini sımsıkı sarması rahatlamasına yardımcı oluyor.

Lynn Johnson

Julien Inzodda, 20 aylık kızı Allie’yi mutfakta baharatlar konusunda eğitiyor. Çocuk açısından renk, doku ve lezzet konularını öğrenmek için eğlenceli bir etkinlik. Allie en çok biber sosunu seviyor; onu “acı, acı, acı” diye tanımlıyor.

Lynn Johnson

Tiffany Painter altı aylık oğlu Taevon ile sevgi dolu bir an paylaşıyor. Pittsburgh’da yaşayan ikili, pirinç gevreği, meyve ve meyve suyundan oluşan kahvaltının ardından işlerinin başına geçecek: Anne, eğitimini ilerletmek için internetten kurs alırken Taevon da müzik videosu izleyecek.

Lynn Johnson

Teksas Çocuk Hastanesi’nin neonatal yoğun bakım ünitesinde beş aylık Lucas Guidry, annesi Sydney’in (ortada) tuttuğu aynaya bakıyor. Yapılan araştırmalar erken ya da hastalıklı doğan çocukların bilişsel açıdan geri kalabildiğine işaret ediyor.

Lynn Johnson

ABD’de, Lancaster’da yer alan bir gölette yüzen Natasha Alvarez, stressiz bir hamileliğin bebeğinin rahimdeki beyin gelişimine yardımcı olmasını umuyor.

Lynn Johnson

Springfield’de yaşayan Tyler Quebodeaux, yaşları 20 ay ile dört yaş arasında değişen üç çocuğuna bakmakta zorlanıyor. Çocuklarının bakımını tek başına üstlenen Quebodeaux, onlara daha fazla bakım verme ve çocuklarını zihinsel açıdan güdüleme yollarını öğrenmek için Oregon Üniversitesi’nde düzenlenen bir kursa katılıyor.

Lynn Johnson

Kuzeybatı Seattle’da, Whidbey Adası’ndaki Waldorf Okulu’nda çocuklar, öğretmenlerin gözetiminde saman balyaları üzerinde oynuyor. Okulun felsefesi, serbest oyunların küçük çocukların fiziksel, bilişsel, dilsel ve sosyal gelişimi açısından gerekli olduğu yönünde.

Lynn Johnson

Yirmi aylık Esme Yi’nin beyni adeta bir sünger; ailesiyle birlikte Korece oyunlar oynarken dilsel, kültürel ve sosyal bilgiyi soğuruyor. Babası dışarıda oynaması için Esme’yi her öğleden sonra çocuk parkına götürüyor.

Lynn Johnson

Otizm tanısı koyulan dört yaşındaki Morgan Barns, evindeki tramplenin üzerine çıkmış dikiliyor. Zıplamadığı zamanlar bakışlarını uzun bir süre boyunca tek bir noktaya dikiyor.

Lynn Johnson

Jill Kern yoga dersi sırasında Down sendromlu Jackson ile göz göze. Bebeğinin de kendisine katılmasının aralarındaki bağı güçlendirdiğini ve çocuğun dikkatini daha iyi toplamasını sağladığını söylüyor.

Lynn Johnson

Yürümesini engelleyen genetik bir hastalığı olan bir yaşındaki Beatrice Anderer arabayla dolaşıyor. Tekerlekli sandalyeye kıyasla araba, sosyal gelişim ve dil gelişimi açısından daha elverişli bir ortam sağlıyor.

Lynn Johnson

Üç yaşındaki Eva May Storm anne–babasının iPad’i ile geçirdiği değerli zamanı uzatmak için örtülerin altına gizlenmiş. Gününün büyük bölümünü ailesi ve bakıcısıyla yaratıcı oyunlar oynayarak geçirdiği iki dilli ortamda İngilizce ve Fransızcayı aynı anda öğreniyor.

GİRİŞ YAP

Kullanıcı adı ve şifrenizle giriş yapabilirsiniz.

Şifremi Unuttum Üye Olmak İstiyorum

İletişim İzni Koşullarını okudum, kabul ediyorum.
Zaten üyeyim

Lütfen kayıtlı email adresinizi giriniz.

Geri Dön

VEYA